نظریه‌ی ذمه در فقه اسلامی، خاستگاه و پایگاهِ بسیاریِ نهادها (مانند: شخصیت حقوقی و اهلیت وجوب) و مسایل فقهی (معاملات با مال کلی) است. فقیهان مذاهب اسلامی (جعفری، حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی)، در مفهوم آن، دیدگاه‌های گوناگونی را طرح کرده‌اند. این نوشته با روش توصیفی- تحلیلی، و گردآوریِ مطالبِ کتاب‌خانه‌ای، و به هدف تقریب دیدگاه‌های مذاهب معروف اسلامی در معنای ذمه، و نشان‌دادن حاکمیت روح واحد بر ماهیتِ مسأله، تلاش، ورزیده است که دیدگاه فقیهانِ مسلمان (انکار ذمه، ذمه به معنای ذات انسان، صفت انسان، معنایی در انسان، و فضای فرضی برای تعهدات کلی در شخص) را به‌میزان توان در این زمینه به‌بازکاوی و بازاندیشی سپارد، و مفهوم ذمه را به «ظرف اعتباریِ حقوق و تعهدات مالی و غیر مالیِ رمزی و وضعی در شخص»، مجمع عمومی و فضای سازگاری تمام نظریه‌هایی این وادی شناسد.